Hội Việt – Mỹ: 80 năm một chặng đường

Cơ duyên hợp tác Việt-Mỹ bắt nguồn từ cuộc hội ngộ lịch sử

Vào cuối năm 1944, khi cuộc chiến tranh thế giới thứ 2 bước vào giai đoạn ác liệt, Mỹ chính thức tham chiến và cử lực lượng cùng phe Đồng minh chống phát xít Nhật ở khu vực Châu Á – Thái Bình Dương.

Theo các tư liệu lịch sử, cơ duyên của mối quan hệ hợp tác Việt-Mỹ trong giai đoạn này bắt nguồn từ việc một trung úy phi công Mỹ bị quân Nhật bắn rơi ở vùng chiến khu Việt Bắc và được những người cách mạng Việt Nam cứu sống, trở thành cầu nối để lãnh tụ Hồ Chí Minh gặp tướng Mỹ đại diện lực lượng Đồng Minh ở vùng Hoa Nam (Trung Quốc). Chủ tịch Hồ Chí Minh đã làm cho người Mỹ hiểu hơn về Việt Minh và cuộc chiến đấu của giành độc lập của người Việt Nam. Người Mỹ cũng bắt đầu coi Việt Minh như một lực lượng đồng minh chống Nhật tích cực và có thể phối hợp.

Dưới sự chỉ đạo của lãnh tụ Hồ Chí Minh, lực lượng Việt Minh ở chiến khu Việt Bắc đã hỗ trợ tích cực cho các lực lượng Mỹ ở Đông Dương. Câu thơ cổ động: “Quân đội Mỹ là bạn ta/Cứu phi công Mỹ mới là Việt Minh” đăng trên họa bản của Báo "Việt Nam độc lập", cơ quan của Mặt trận Việt Minh Cao Bắc Lạng, do Lãnh tụ Hồ Chí Minh sáng lập và điều hành đã được tuyên truyền rộng rãi trong nhân dân, khiến cho vùng chiến khu Việt Bắc của Việt Nam được coi là hậu phương an toàn của những người lính Mỹ chống phát xít.

Từ việc cứu giúp một phi công Mỹ nhảy dù xuống Việt Nam, với tài ngoại giao của lãnh tụ Hồ Chí Minh, đã dẫn đến quan hệ hợp tác hai bên cùng có lợi giữa Mặt trận Việt Minh và lực lượng Hoa Kỳ. Phía Hoa Kỳ đã cử các chuyên gia Cơ quan tình báo chiến lược (OSS) vào giúp Việt Minh phương tiện liên lạc điện đài, vũ khí và hướng dẫn sử dụng. OSS đã cử lực lượng có mật danh Nhóm Con Nai (Deer Team) gồm 5 người do thiếu tá A. Thomas chỉ huy nhảy dù xuống Tân Trào (17/7/1945), Tuyên Quang để giúp huấn luyện du kích Việt Minh chống phát xít Nhật. Đại đội Bộ đội Việt - Mỹ được thành lập đầu tháng 8/1945 và ngày 20/8/1945 đã tham gia chiến đấu với quân Nhật ở Thái Nguyên. Sân bay dã chiến Lũng Cò được Việt Minh xây dựng tại Tuyên Quang để đón các máy bay hạng nhẹ của không quân Mỹ. Những người lính Mỹ trong Đại đội Việt-Mỹ chính là những người nước ngoài đầu tiên đứng bên cạnh Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong lễ Tuyên ngôn độc lập (02/9/1945). Thiếu tá Archimed Patti, Trưởng ban Đông Dương OSS, trưởng phái bộ tiền trạm OSS đến Hà Nội để giải giáp quân đội Nhật (22/8-30/9/1945) cũng chính là người nước ngoài đầu tiên được đọc bản dự thảo Tuyên ngôn độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Đại sứ Phạm Quang Vinh, Chủ tịch Hội Việt - Mỹ phát biểu khai mạc tại Hội nghị Tổng kết công tác năm 2024 và triển khai hoạt động năm 2025. (Ảnh: Đinh Hòa)

Ngay sau khi nước nhà giành được độc lập, với nhãn quan chính trị và đối ngoại sắc bén và mong muốn chân thành, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhận thấy cần thiết lập quan hệ ngoại giao với Hoa Kỳ và cần vận động sự ủng hộ của nhân dân tiến bộ Hoa Kỳ đối với sự nghiệp cách mạng của Việt Nam.

Trong hai năm 1945 - 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có 8 thư và điện gửi Tổng thống Harry Truman, 3 thư và điện gửi Bộ trưởng Ngoại giao James Byrnes. Trong thư gửi ông James Byrnes ngày 1/11/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề nghị gửi 50 thanh niên Việt Nam sang Mỹ để “xúc tiến việc tiếp tục nghiên cứu về kỹ thuật, nông nghiệp cũng như các lĩnh vực chuyên môn khác”, và theo Người, giới trí thức Việt Nam “tha thiết mong muốn tạo được mối quan hệ với nhân dân Mỹ là những người mà lập trường cao quý đối với những ý tưởng cao thượng về công lý và nhân bản quốc tế, và những thành tựu kỹ thuật hiện đại của họ đã có sức hấp dẫn mạnh mẽ đối với giới trí thức Việt Nam”. Tuy nhiên, tất cả các bức điện, thư đều không được phía Hoa Kỳ hồi đáp, được coi là sự lỗi hẹn đáng tiếc nhất của quan hệ Việt-Mỹ đầu thế kỷ XX.

Cùng với các thiện chí thiết lập quan hệ ngoại giao nhà nước với Hoa Kỳ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chú trọng đến xây dựng nền tảng quan hệ nhân dân Việt-Mỹ. Ngày 17/10/1945, chỉ một tháng rưỡi sau khi Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, theo chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Minh, “Việt – Mỹ thân hữu Hội” đã được thành lập với mục tiêu góp phần thực hiện các chủ trương đường lối đối ngoại của Nhà nước Việt Nam. Đây chính là hội hữu nghị song phương đầu tiên của Việt Nam. Nhiệm vụ hàng đầu của Hội lúc đó là đóng góp vào việc giành sự công nhận quốc tế rộng rãi đối với Nhà nước Việt Nam non trẻ, là “tìm mọi cách chính đáng làm cho người Mỹ và người Việt Nam hiểu rõ nhau để gây thiện cảm”. Việt – Mỹ thân hữu hội đã có cơ quan ngôn luận riêng, có tạp chí bằng hai thứ tiếng Việt và Anh, có chương trình phát thanh chuyên đề giới thiệu về đất nước, con người và văn hoá Việt Nam với nhân dân Mỹ.

Sự ra đời của Việt-Mỹ thân hữu Hội đã đánh dấu một bước phát triển quan trọng của tư duy ngoại giao thời đại Hồ Chí Minh, nhìn nhận sự ủng hộ của nhân dân thế giới, trong đó có nhân dân Mỹ là yếu tố cần thiết và hết sức quan trọng đối với sự thành công của cách mạng Việt Nam. Sự thành lập và hoạt động của Việt – Mỹ thân hữu hội là một sách lược về ngoại giao của Việt Nam trong quan hệ với Mỹ, được xác định rõ ràng “Về ngoại giao vẫn tuyên bố thân thiện với Mỹ và vẫn phải dùng Việt – Mỹ thân hữu hội làm lợi khí tuyên truyền quốc tế một phần nào”. Thông qua hoạt động của Việt – Mỹ thân hữu Hội, Việt Nam muốn truyền đi một thông điệp về mong muốn có quan hệ hữu nghị, thân thiện với phía Mỹ.

Từ cuối năm 1966, Nhóm công tác chuyên trách về vận động nhân dân Mỹ được thành lập và đến năm 1967, Ban Mỹ vận gồm 40 cán bộ, có kinh phí và bộ máy hoạt động riêng, được hình thành. Thời gian này, cuộc chiến tranh phi nghĩa của Mỹ tại Việt Nam đã bị chính nhân dân Mỹ lên án. Phong trào đấu tranh chống chiến tranh Việt Nam phát triển mạnh trong các tầng lớp nhân dân Mỹ. Nhằm tranh thủ sự ủng hộ to lớn này, ngày 12/7/1968, Chính phủ Việt Nam đã thành lập Uỷ ban Việt Nam đoàn kết với nhân dân Mỹ, gọi tắt là Uỷ ban Việt – Mỹ. Mục đích, hoạt động của Uỷ ban là nhằm giúp nhân dân Mỹ nhận ra cuộc chiến tranh Mỹ tiến hành ở Việt Nam là phi nghĩa; cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân Việt Nam là chính nghĩa, vì hoà bình, độc lập dân tộc và thống nhất đất nước, tranh thủ sự ủng hộ liên tục và kiên quyết của nhân dân Mỹ và nhân dân thế giới, đáp ứng những yêu cầu chính trị của kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Hoạt động của Uỷ ban Việt – Mỹ thời gian đó đã góp phần tạo ra phong trào đấu tranh rầm rộ trên khắp nước Mỹ và thế giới, đòi Chính phủ Mỹ chấm dứt chiến tranh ở Việt Nam. Chính những cuộc tuần hành phản đối chiến tranh, những lá thư, bài thơ, bức ảnh của hàng triệu người dân Mỹ yêu chuộng hòa bình là những chứng tích sống động của tình người vượt lên hận thù, là những viên gạch đầu tiên xây dựng cây cầu hòa giải giữa hai dân tộc sau này.

Đại sứ Phạm Quang Vinh, Chủ tịch Hội Việt - Mỹ. (Ảnh: Báo Quân đội nhân dân).

Hội Việt-Mỹ: chìa khóa mở ra cánh cửa ngoại giao Việt-Mỹ

Theo nhận định của nhiều chuyên gia, trong giai đoạn cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990, trong bối cảnh quốc tế phức tạp, quan hệ Việt-Mỹ vẫn bị đóng chặt bởi quá khứ hận thù, thì chính đối ngoại nhân dân đã đóng vai trò là chìa khóa mở “cánh cửa phụ” để giúp hai bên xích lại gần nhau, trở thành chất xúc tác để tạo dây chuyền phản ứng hóa học làm tan chảy khối băng quan hệ đã kéo dài gần 20 năm sau khi chiến tranh kết thúc.

Năm 1992, thực hiện chính sách mở cửa, đa dạng hoá, đa phương hoá các hoạt động đối ngoại của Đảng và Nhà nước, Uỷ ban Việt – Mỹ được chuyển từ Vụ Quốc tế Nhân dân (Ban Đối ngoại Trung ương) sang Liên hiệp các tổ chức hoà bình, đoàn kết, hữu nghị Việt Nam (nay là Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam hay Liên hiệp Hữu nghị) và có tên gọi mới là Hội Việt – Mỹ (tên tiếng Anh là The Viet Nam – USA Society). Công việc đầu tiên của Hội Việt – Mỹ khi đó, như Hội Việt – Mỹ thân hữu khi mới thành lập, là mở các lớp dạy tiếng Anh giúp cán bộ trong cơ quan Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam, những người tham gia Hội học, nâng cao khả năng sử dụng tiếng Anh; đồng thời tích cực xây dựng mạng lưới đối tác của Hội tại Mỹ. Các hội viên của Hội đã từng là các sứ giả của ngoại giao nhân dân, đã thực hiện các cuộc giao lưu hữu nghị nhân dân Việt – Mỹ đầu tiên và tích cực tham gia vào tiến trình hòa giải và bình thường hóa quan hệ giữa hai nước. Đó là các nhà khoa học, các nhân sỹ, bác sỹ Việt Nam nhân dịp dự các hội nghị hội thảo quốc tế đã tiếp xúc hữu hảo và trao đổi về chuyên môn với các đồng nghiệp Mỹ. Đó là việc Hội đã đứng ra tổ chức các cuộc trao trả đầu tiên số phi công Mỹ bị bắt và đón tiếp thân nhân của họ thăm Việt Nam. Nhờ hiểu biết và cảm tạ về lòng vị tha của truyền thống văn hóa dân tộc Việt qua các cuộc thăm và tiếp xúc với nhân dân Việt Nam, đã có hàng trăm, hàng nghìn cựu binh Mỹ như được giải phóng khỏi những cơn ác mộng dày vò về quá khứ, họ sám hối và muốn được tham gia đóng góp vào hàn gắn những vết thương chiến tranh còn hiện hữu nhiều nơi, ở hàng vạn, hàng triệu con người nạn nhân của chất độc Da cam, của bom mìn còn lại trên đất nước nơi mà họ đã tham chiến. Mối quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ, kể từ đây, được gieo lại bằng niềm tin và lòng nhân ái.

Thông qua đối ngoại nhân dân, thông điệp hòa giải đã được lãnh đạo 2 nước truyền đi và ghi nhận. Chính những nỗ lực của đối ngoại nhân dân, do Hội Việt-Mỹ làm nòng cốt, thông qua các hình thức khác nhau để kết nối các tổ chức, cá nhân bạn bè Mỹ ủng hộ bình thường hóa, thiết lập quan hệ với Việt Nam, là nhân tố thúc đẩy tiến tới bình thường hóa và thiết lập quan hệ ngoại giao Việt-Mỹ vào ngày 12/7/1995.

Như vậy là, sau 50 năm thăng trầm của lịch sử kể từ ngày thành lập Chính phủ VNDCCH, mục tiêu công nhận nhau giữa Việt Nam và Mỹ mới được thực hiện vào năm 1995 khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao, mở ra một chương mới trong quan hệ hai nước. Thông qua mạng lưới các đối tác được gây dựng qua nhiều năm trước đó, Hội Việt – Mỹ triển khai nhiều hoạt động giao lưu giữa người dân Mỹ và người dân Việt Nam; bắt đầu là hoạt động giao lưu giữa các cựu chiến binh, rồi đến người cao tuổi, giữa các nhà chính trị, người dân, giáo viên trung học, giáo sư đại học đến học sinh, sinh viên, các nhà doanh nghiệp hai nước. Các hoạt động giao lưu, thăm lẫn nhau ngày càng được tăng cường và mở rộng. Chương trình giao lưu đầu tiên giữa nhân dân hai nước là những hoạt động mang tính hoà giải giữa các cựu chiến binh và chương trình “Ký túc xá cho người cao tuổi” dành cho những người Mỹ cao tuổi đến thăm, tìm hiểu về đất nước và con người Việt Nam. Ngoài ra, Hội Việt – Mỹ cũng đã tạo nhiều cơ hội để giúp nhân dân hai nước Việt Nam – Mỹ hiểu biết lẫn nhau, thu hẹp khoảng cách, xoá dần sự hận thù và định hình tương lai mới cho quan hệ thông qua các chương trình như “Tìm hiểu nước Mỹ”, homestay “Sứ giả sức mạnh hữu nghị”, giao lưu học sinh, sinh viên các trường trung học, đại học hai nước…

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của quan hệ giữa hai nhà nước, từ quan hệ “Đối tác toàn diện” (2013) đến quan hệ “Đối tác chiến lược toàn diện” (2023), hoạt động của Hội Việt - Mỹ đứng trước những yêu cầu mới, đòi hỏi cần phải đổi mới cả về nội dung, hình thức cũng như những quan niệm về bạn bè, đối tác. Việc đề cao nội dung hợp tác cùng có lợi với các đối tác Mỹ được xem là động lực mới cho công tác đối ngoại theo kênh nhân dân, bảo đảm cho quan hệ nhân dân giữa hai nước phát triển bền vững, đóng góp vào phát triển mối quan hệ chung giữa hai nhà nước. Với hàng trăm đối tác là các tổ chức phi chính phủ, các cá nhân, chuyên gia nhiều lĩnh vực, các nhà khoa học, các doanh nhân… và ở các bang khác nhau của Mỹ; cùng với lực lượng hội viên trong nước đông đảo, có nhu cầu giao lưu và hợp tác quốc tế, các hoạt động hợp tác của Hội Việt - Mỹ với đối tác dần chuyển từ việc ta nhận hỗ trợ nhân đạo, từ thiện, xoá đói, giảm nghèo, giải quyết hậu quả chiến tranh, hỗ trợ nạn nhân chất độc da cam/dioxin, giảm nhẹ thiên tai… trong giai đoạn trước đây sang các lĩnh vực hợp tác phát triển nhằm khai thác những mặt tích cực trong quan hệ trên các lĩnh vực kinh tế, thương mại, khoa học công nghệ, du lịch, văn hoá, giáo dục, thể thao, giao lưu nhân dân, kết nối, trao đổi giữa các tổ chức tôn giáo…

Hội Việt - Mỹ kỷ niệm 80 năm thành lập Hội trong một thời điểm thật đặc biệt: Việt Nam và Hoa Kỳ cũng đang cùng nhìn lại 30 năm thiết lập quan hệ ngoại giao, và hai năm kể từ khi hai nước nâng tầm quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vì hòa bình, hợp tác và phát triển bền vững. Nhìn lại 8 thập kỷ, quan hệ Việt - Mỹ đã vượt qua không ít những thăng trầm của lịch sử và đã phát triển vượt bậc, từ cựu thù, đến bình thường hóa và đến nay là đối tác chiến lược toàn diện, mức đối tác cao nhất của Việt Nam với bên ngoài. Đó là chặng đường của hòa giải và tin cậy, là hành trình của những con người dám hướng về tương lai bằng thiện chí và niềm tin.

Nhìn lại chặng đường ấy, chúng ta càng thấm thía rằng: lịch sử có thể được khép lại, nhưng không thể bị quên lãng. Nhắc lại không phải để khơi gợi quá khứ đau thương, mà để trân trọng hơn giá trị của hòa bình và hiểu rằng mọi sự hòa giải bền vững đều bắt đầu từ nhân dân.

Hội Việt - Mỹ xin được bày tỏ lời tri ân sâu sắc tới nhân dân và những người bạn Mỹ thuộc các thế hệ, đã luôn cùng Việt Nam, trước đây cũng như hiện nay. Đó là những người bạn Mỹ từ các giai tầng khác nhau, các cá nhân và tổ chức xã hội, nhân đạo, tôn giáo, các đối tác trong các cơ quan chính quyền, quốc hội, các viện nghiên cứu, các trường học. Những người bạn đã và đang thúc đẩy hợp tác với Việt Nam trên các lĩnh vực, bao gồm cả việc khắc phục hậu quả do chiến tranh để lại. Đó là những người bạn Mỹ đã hy sinh lợi ích thậm chí mạng sống của mình, để làm nên phong trào rộng rãi phản đối chiến tranh, lập lại bình và bình thường hóa quan hệ, làm nên những biểu tượng của hoà bình, hữu nghị, hợp tác đến từ cả hai phía, đóng góp vào quan hệ hai nước.

Xin tri ân các thế hệ lãnh đạo Hội Việt – Mỹ, các Ủy viên Ban Thường vụ, Ban Chấp hành, cùng toàn thể hội viên và đối tác của Hội Việt – Mỹ đã trực tiếp và gián tiếp, bằng nhiều hình thức và cách tiếp cận khác nhau, đóng góp tâm huyết, trí tuệ và tình cảm, làm nên những thành quả ý nghĩa ngày hôm nay.

Giao lưu nhân dân: Một trụ cột của Quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện Việt Nam-Hoa Kỳ

Ngày nay, thế giới đang đối mặt với nhiều biến động khó lường: xung đột, dịch bệnh, cạnh tranh chiến lược, chủ nghĩa dân tộc vị kỷ, bất bình đẳng… Trong bối cảnh ấy, đối thoại, hợp tác và lòng tin càng trở nên quý giá. Chính tình hữu nghị nhân dân - kênh ngoại giao gần gũi, chân thành và bền bỉ nhất - sẽ giúp hai dân tộc chúng ta giữ vững nền tảng của mối quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện này. Tám mươi năm - một hành trình dài của những con người bình dị nhưng mang tầm vóc phi thường, những người đã dám mơ về hòa bình khi chiến tranh còn đang khốc liệt, dám tin vào tương lai khi quá khứ vẫn còn chia rẽ.

Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới, với những khát vọng và niềm tin mới, về hòa bình, hợp tác và phát triển thịnh vượng. Hoa Kỳ là một đối tác chiến lược toàn diện quan trọng hàng đầu của Việt Nam. Nhiều cơ hội đang được mở ra, như mở rộng hợp tác về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, cùng với làm sâu sắc thêm các lĩnh vực hợp tác hiện nay, như kinh tế, giáo dục, du lịch, giao lưu nhân dân và khắc phục hậu quả chiến tranh, hay hợp tác ở tầm khu vực và toàn cầu. Song, cũng đang có những vấn đề mới nổi lên, đòi hỏi hai bên đối thoại và giải quyết, trên tinh thần hợp tác, hiểu biết và cùng có lợi. Chúng ta tin rằng, quan hệ hai nước sẽ tiếp tục phát triển hơn nữa trong thời gian tới, dựa trên những kết quả đã đạt được trong 30 năm qua.

Thời gian tới, tiếp nối truyền thống 80 năm, Hội Việt-Mỹ sẽ tiếp tục nỗ lực làm tốt hơn nữa vai trò nòng nốt trong công tác đối ngoại nhân dân Việt - Mỹ, đóng góp hiệu quả vào quan hệ hai nước: (i) Bám sát khuôn khổ Đối tác Chiến lược Toàn diện, đẩy mạnh giao lưu nhân dân như một trụ cột của quan hệ hai nước - biến sự hiểu biết, cảm thông thành niềm tin chiến lược.(ii) Mở rộng mạng lưới bạn bè và lĩnh vực hợp tác - không chỉ về nhân đạo hay khắc phục hậu quả chiến tranh, mà còn về giáo dục, văn hóa, khoa học, đổi mới sáng tạo, thương mại, môi trường và phát triển bền vững. (iii) Lan tỏa hình mẫu hòa giải Việt – Mỹ, từ hai cựu thù trở thành đối tác toàn diện, như Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định: “Ba mươi năm qua, chúng ta đã cùng chung tay tạo nên một hình mẫu trong quan hệ quốc tế.” Đó là thông điệp mạnh mẽ mà chúng ta có thể chia sẻ với thế giới – rằng sự chân thành, lòng bao dung và khát vọng hòa bình có thể biến đối đầu thành hợp tác, biến đau thương thành niềm tin, biến cựu thù thành Đối tác Chiến lược Toàn diện.

Với sự tiếp nối của các thế hệ, với trái tim rộng mở và niềm tin vững chắc, Hội Việt - Mỹ sẽ luôn là “nhịp cầu nối những bờ vui” của tình hữu nghị, hợp tác và hiểu biết giữa nhân dân hai nước, góp phần vun đắp cho hòa bình, ổn định và phát triển trong khu vực và trên thế giới.

Lãnh đạo Hội Việt – Mỹ tiếp đoàn Viện Liên kết toàn cầu Sáng 12/9, tại trụ sở Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam, Tổng Thư ký Hội Việt - Mỹ Bùi Văn Nghị đã tiếp đoàn của tổ chức Viện Liên kết toàn cầu (IGE) do ông James Chen, Chủ tịch lâm thời, Giám đốc điều hành IGE, làm Trưởng đoàn sang thăm, làm việc tại Việt Nam từ ngày 12 - 24/9/2016.

Hội Việt – Mỹ tiếp đoàn sinh viên trường Đại học American TĐO – Ngày 10/1, tại Hà Nội, ông Bùi Văn Nghị, Tổng Thư ký Hội Việt – Mỹ, Phó Trưởng ban phụ trách Ban Châu Mỹ (Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam - VUFO) đã có buổi tiếp và làm việc với đoàn sinh viên trường Đại học American (bang Washington, D.C., Mỹ) nhân chuyến thăm Việt Nam của đoàn từ ngày 28/12/2017 đến 13/1/2018.